Wstęp
Jedna chmura może mieć kilka określeń, a każde z nich mówi o niej coś innego. Cirrus fibratus, Altocumulus translucidus czy Cumulonimbus capillatus nie są przypadkowymi połączeniami łacińskich nazw. Każde określenie zajmuje określone miejsce w klasyfikacji i opisuje inną cechę obserwowanej chmury. Jedna nazwa informuje o jej podstawowym rodzaju, kolejna może określać charakterystyczną postać, jeszcze inna sposób rozmieszczenia elementów, stopień przejrzystości albo dodatkową strukturę rozwijającą się przy chmurze. Jak więc odnaleźć się w nazwach pojawiających się w Atlasie Chmur? Gdzie kończy się rodzaj, czym jest gatunek, co oznacza odmiana i dlaczego mamma, virga czy arcus należą jeszcze do innej grupy? Zbiorcza klasyfikacja pozwala uporządkować te zależności i zobaczyć w jednym miejscu, które określenia mogą występować przy poszczególnych rodzajach chmur. Jest to szczególnie ważne wtedy, gdy Atlas stopniowo się rozbudowuje. Na początku łatwo zapamiętać dziesięć podstawowych rodzajów, ponieważ różnice pomiędzy Cirrus, Stratus, Cumulus czy Cumulonimbus są stosunkowo wyraźne. Z czasem pojawiają się jednak kolejne nazwy: fibratus, uncinus, spissatus, castellanus, floccus, translucidus, opacus, duplicatus, undulatus, radiatus, mamma, virga, cavum, pileus czy arcus. Bez znajomości hierarchii można odnieść wrażenie, że wszystkie są równorzędnymi nazwami chmur. W rzeczywistości opisują zupełnie różne poziomy tego samego systemu. Klasyfikacja nie została zbudowana po to, aby każdej obserwowanej chmurze nadać możliwie najdłuższą nazwę. Jej zadaniem jest uporządkowanie ogromnej różnorodności struktur atmosferycznych według cech, które można rozpoznać podczas obserwacji. Dzięki temu nazwa staje się skróconym opisem tego, co widzimy na niebie. Informuje o zasadniczej postaci chmury, jej szczególnym wyglądzie, organizacji, przejrzystości, a czasami także o dodatkowych formach lub zjawiskach związanych z jej rozwojem. Zrozumienie tej hierarchii zmienia sposób patrzenia na chmury. Zamiast próbować dopasować całe niebo do jednej nazwy, zaczynamy analizować obserwowaną strukturę krok po kroku. Najpierw pytamy, z jakim rodzajem mamy do czynienia. Później sprawdzamy, czy chmura wykazuje cechy konkretnego gatunku. Następnie możemy rozpoznać odmianę, a na końcu zwrócić uwagę na formy specjalne i zjawiska towarzyszące. Wtedy nawet długa łacińska nazwa przestaje być zbiorem trudnych terminów i zaczyna tworzyć logiczny opis chmury.
Jak zbudowana jest klasyfikacja chmur?
Klasyfikacja chmur przypomina wielopoziomowy system opisu. Nie wszystkie określenia mają tę samą rangę i nie wszystkie odpowiadają na to samo pytanie. Najważniejszy jest rodzaj, ponieważ wskazuje podstawową formę chmury. Dopiero w obrębie rodzaju można rozpoznawać bardziej szczegółowe cechy, czyli gatunki i odmiany. Jeszcze osobną kategorię stanowią formy specjalne oraz chmury dodatkowe, a także zjawiska towarzyszące. Można więc wyobrazić sobie obserwację jako stopniowe zawężanie opisu. Najpierw widzimy rozległą grupę elementów średniego piętra i rozpoznajemy Altocumulus. Następnie zauważamy, że poszczególne elementy przypominają wieżyczki wyrastające ze wspólnej podstawy, co prowadzi do gatunku castellanus. Jeżeli cała struktura jest dodatkowo uporządkowana w pasma pozornie zbiegające się ku horyzontowi, może wystąpić odmiana radiatus. Gdy pod częścią chmury widoczne są smugi opadu zanikające przed osiągnięciem powierzchni, obserwujemy dodatkowo virga. Każda kolejna część nazwy odpowiada więc na inne pytanie. Rodzaj mówi: „Jaka jest podstawowa postać tej chmury?”. Gatunek odpowiada: „Jaką szczególną formę przyjmuje w obrębie tego rodzaju?”. Odmiana precyzuje: „Jak są rozmieszczone jej elementy albo jakie dodatkowe właściwości wykazuje warstwa?”. Formy specjalne i zjawiska towarzyszące dodają informację: „Czy w związku z tą chmurą występuje dodatkowa struktura lub proces widoczny podczas obserwacji?”. Takie rozdzielenie jest konieczne, ponieważ podobna cecha może pojawiać się przy różnych rodzajach chmur. Mamma nie jest na przykład samodzielnym rodzajem ani gatunkiem. Może powstać w związku z kilkoma różnymi rodzajami chmur i opisuje charakterystyczne zwisające wypukłości pojawiające się na ich dolnej powierzchni. Podobnie virga nie mówi, czym jest główna chmura. Informuje o opadzie, który wypada z chmury, lecz zanika przed dotarciem do powierzchni Ziemi. Z kolei określenie translucidus nie jest nazwą jednej konkretnej chmury. Opisuje odmianę związaną z przejrzystością zachmurzenia. Dlatego można spotkać Altocumulus translucidus, Altostratus translucidus, Stratocumulus translucidus czy Stratus translucidus. W każdym przypadku podstawowy rodzaj jest inny, natomiast wspólna jest określona właściwość optyczna. Hierarchia pozwala więc oddzielić cechy fundamentalne od dodatkowych. Bez niej nazwy szybko zaczęłyby się nakładać i tracić znaczenie, ponieważ ta sama właściwość wyglądu mogłaby być mylona z całym typem chmury. Warto również pamiętać, że pełne rozpoznanie nie zawsze wymaga zastosowania wszystkich poziomów. Chmura może mieć określony rodzaj i gatunek, ale nie wykazywać żadnej rozpoznawalnej odmiany. Może również należeć do rodzaju, dla którego w międzynarodowej klasyfikacji nie wyróżniono gatunków lub odmian. Dodatkowe cechy opisujemy tylko wtedy, gdy rzeczywiście są obecne.
Rodzaj – podstawowy poziom klasyfikacji
Rodzaj, określany łacińskim terminem genus, stanowi podstawę całej klasyfikacji. To od niego rozpoczyna się prawidłowe rozpoznawanie chmury. Międzynarodowy system wyróżnia dziesięć głównych rodzajów: Cirrus, Cirrocumulus, Cirrostratus, Altocumulus, Altostratus, Stratocumulus, Stratus, Cumulus, Nimbostratus oraz Cumulonimbus. Każdy z tych rodzajów reprezentuje określoną organizację chmury i charakterystyczny zestaw cech obserwacyjnych. Nie oznacza to, że wszystkie egzemplarze jednego rodzaju wyglądają identycznie. Wręcz przeciwnie. W obrębie tego samego rodzaju może występować ogromna różnorodność, dlatego potrzebne są dalsze poziomy klasyfikacji. Cirrus może przyjmować postać delikatnych włókien, haczykowatych pasm, gęstszych fragmentów czy drobnych kłębków. Altocumulus może tworzyć rozległe ławice, soczewkowate struktury, wieżyczki lub płatki. Cumulus może być niewielką chmurą dobrej pogody, ale również potężną strukturą congestus o bardzo dużym rozwoju pionowym. Wszystkie te różnice nie zmieniają jednak podstawowego rodzaju. Rodzaj nie jest więc nazwą pojedynczego wyglądu. Reprezentuje szerszą kategorię opartą na ogólnej formie, strukturze, wysokości występowania oraz procesach kształtujących zachmurzenie. Dzięki temu stanowi punkt wyjścia dla dalszego opisu. Podczas obserwacji właśnie ten etap bywa najważniejszy. Jeżeli rodzaj zostanie określony nieprawidłowo, wszystkie dalsze próby przypisania gatunku czy odmiany mogą prowadzić w niewłaściwą stronę. Rozpoznanie należy więc zaczynać od całościowego wyglądu chmury, jej rozmiarów, stopnia rozwoju pionowego, charakteru podstawy, organizacji elementów i orientacyjnego piętra występowania. Dopiero później warto zwracać uwagę na szczegóły. W tej roli zbiorcza klasyfikacja nie zastępuje właściwego Atlasu Chmur. Nie ma potrzeby ponownie omawiać tutaj całej budowy każdego z dziesięciu rodzajów, mechanizmów ich powstawania, składu, wysokości czy znaczenia pogodowego. Szczegółowym poznawaniu poszczególnych rodzajów służą osobne materiały Atlasu. Zbiorcza klasyfikacja pokazuje natomiast, co może pojawić się dalej, gdy podstawowy rodzaj został już rozpoznany.
Gatunki – różne postacie chmur
Jeżeli rodzaj jest podstawową kategorią, gatunek pozwala zejść o poziom niżej i dokładniej opisać charakterystyczną postać chmury. W klasyfikacji używany jest łaciński termin species. Gatunek może wskazywać między innymi szczególny kształt elementów, sposób ich rozwoju, budowę lub charakterystyczny wygląd całej struktury. W jednym rodzaju może występować kilka gatunków, ponieważ ta sama podstawowa chmura może rozwijać się w różnych warunkach i przyjmować odmienne formy. Nie są to przypadkowe warianty wymyślone wyłącznie dla wygody nazewnictwa. Zwykle odpowiadają zauważalnym różnicom w wyglądzie, które wynikają z odmiennego sposobu organizacji zachmurzenia albo z etapu jego rozwoju. Dobrym przykładem jest Cirrus. W obrębie tego rodzaju wyróżnia się fibratus, uncinus, spissatus, castellanus i floccus. Wszystkie pozostają Cirrus, lecz każdy z tych gatunków wygląda inaczej. Fibratus tworzy delikatne włókniste struktury, uncinus posiada charakterystyczne haczykowate zakończenia, spissatus jest bardziej gęsty i zwarty, castellanus wykazuje drobne wieżyczki, natomiast floccus ma postać niewielkich kłębków lub płatków. Podobną różnorodność można zobaczyć w Altocumulus. Stratiformis tworzy rozległe warstwy lub ławice licznych elementów, lenticularis przyjmuje charakterystyczne soczewkowate formy związane często z falami atmosferycznymi, castellanus wyróżnia się pionowo rozwiniętymi wieżyczkami, floccus składa się z niewielkich kłaczkowatych elementów, a volutus tworzy wydłużoną, poziomą strukturę przypominającą wał lub rurę. W przypadku Cumulus gatunki bardzo dobrze pokazują zmianę stopnia rozwoju pionowego. Humilis jest niewielki i spłaszczony, mediocris osiąga większą wysokość, a congestus może rozbudować się w potężną wieżę chmurową. Fractus opisuje natomiast poszarpane fragmenty chmury. Cumulonimbus posiada dwa podstawowe gatunki, calvus i capillatus. Różnica pomiędzy nimi jest związana przede wszystkim z wyglądem górnej części chmury oraz stopniem rozwoju fazy lodowej. W calvus wierzchołek wciąż może zachowywać bardziej gładką strukturę, natomiast capillatus rozwija charakterystyczną włóknistą, pierzastą część górną. Nie wszystkie rodzaje chmur posiadają jednak gatunki. Nimbostratus nie ma w tej klasyfikacji odrębnych gatunków, a Altostratus również nie jest dzielony na gatunki. Jest to bardzo dobry przykład pokazujący, że system nie działa według zasady „każda chmura musi mieć wszystko”. Kategorie tworzy się tam, gdzie występują odpowiednio charakterystyczne i powtarzalne różnice mające znaczenie klasyfikacyjne. Gatunek nie powinien być również traktowany jako etap obowiązkowy prowadzący zawsze do odmiany. Jest po prostu jednym z poziomów opisu. Jeżeli chmura wykazuje cechy konkretnego gatunku, można go zastosować. Jeżeli nie, pozostajemy przy rodzaju lub wykorzystujemy inne dopuszczalne elementy klasyfikacji.
Odmiany – dodatkowe cechy i sposób organizacji chmury
Odmiana, czyli varietas, opisuje inny rodzaj informacji niż gatunek. Zamiast koncentrować się przede wszystkim na podstawowej postaci chmury, może odnosić się do sposobu rozmieszczenia jej elementów, organizacji całej warstwy, układu przestrzennego lub stopnia przejrzystości. Dlatego nazwy translucidus, opacus, perlucidus, duplicatus, undulatus, radiatus, lacunosus, intortus czy vertebratus nie powinny być traktowane jak odpowiedniki fibratus, castellanus czy lenticularis. Należą do innej kategorii. Translucidus i opacus bardzo dobrze pokazują znaczenie odmian opisujących przejrzystość. Translucidus określa chmurę, przez której większą część można rozpoznać położenie Słońca albo Księżyca. Opacus opisuje sytuację przeciwną, gdy większa część warstwy jest na tyle nieprzezroczysta, że całkowicie zasłania jasną tarczę. Perlucidus odnosi się natomiast do obecności wyraźnych przerw pomiędzy elementami chmury, przez które widoczne jest niebo albo położone wyżej zachmurzenie. Nie jest więc synonimem translucidus. W jednym przypadku analizujemy przejrzystość materiału chmurowego, w drugim przestrzenie pomiędzy poszczególnymi elementami. Duplicatus opisuje układ dwóch lub większej liczby warstw albo płatów tego samego rodzaju, znajdujących się na nieco różnych poziomach i czasami częściowo nakładających się z perspektywy obserwatora. Undulatus wiąże się z falistym charakterem chmury. Elementy lub warstwa układają się w wyraźne fale, pasma albo szeregi wynikające z falowania atmosfery. Radiatus opisuje pasma lub szeregi chmur, które wskutek perspektywy wydają się zbiegać ku jednemu lub dwóm punktom na horyzoncie. W rzeczywistości struktury mogą być niemal równoległe, podobnie jak równoległe tory kolejowe pozornie zbiegające się w oddali. Lacunosus charakteryzuje układ zawierający liczne mniej lub bardziej regularne otwory i przerwy, przez co warstwa może przypominać sieć, plaster lub perforowaną powierzchnię. W przypadku Cirrus pojawiają się również bardziej charakterystyczne odmiany. Intortus opisuje nieregularnie splątane lub zakrzywione włókna, natomiast vertebratus może przypominać szkielet, kręgosłup lub ości ryby. Odmiany nie występują jednak przy wszystkich rodzajach chmur i nie można dowolnie przenosić ich z jednego rodzaju na drugi. Altocumulus ma bogaty zestaw odmian, ponieważ jego struktura może wykazywać wiele sposobów organizacji i przejrzystości. Nimbostratus nie posiada klasyfikowanych odmian. Cumulonimbus również nie jest w ten sposób dzielony, ponieważ jego najważniejsze różnice opisuje się innymi elementami systemu. Co więcej, nie wszystkie odmiany muszą się wzajemnie wykluczać. Chmura może jednocześnie wykazywać cechy opisujące różne właściwości. Altocumulus może na przykład posiadać określony stopień przejrzystości i jednocześnie układać się w fale. Wtedy dwie nazwy opisują dwa różne aspekty tej samej obserwowanej struktury. Istnieją jednak także cechy logicznie sprzeczne. Translucidus i opacus nie mogą jednocześnie opisywać tej samej części chmury, ponieważ pierwsza wskazuje zachowanie częściowej przejrzystości, a druga jej brak. Kluczowe jest więc zrozumienie, że odmiana nie mówi „jaka to chmura” w tym samym sensie co rodzaj. Mówi raczej, „jaką dodatkową właściwość wykazuje chmura, którą już rozpoznaliśmy”.
Formy specjalne i zjawiska towarzyszące
Jeszcze innym poziomem opisu są formy specjalne, chmury dodatkowe oraz zjawiska towarzyszące. To właśnie tutaj pojawiają się nazwy takie jak mamma, virga, praecipitatio, cavum, pileus, velum, arcus, tuba, incus, murus, cauda czy flumen. Nie określają one podstawowego rodzaju chmury. Nie są również gatunkami ani odmianami. Opisują dodatkową strukturę, proces lub zjawisko powiązane z istniejącą chmurą. Mamma należy do najbardziej charakterystycznych przykładów. Są to zaokrąglone wypukłości lub workowate struktury zwisające z dolnej części chmury. Mogą wyglądać niezwykle efektownie, szczególnie przy niskim oświetleniu, kiedy światło podkreśla ich trójwymiarową budowę. Sama obecność mamma nie tworzy jednak osobnego rodzaju chmury i nie oznacza automatycznie występowania gwałtownych zjawisk przy powierzchni. Virga opisuje smugi opadu wypadające z podstawy chmury, które nie osiągają powierzchni Ziemi. Krople albo kryształki trafiają do bardziej suchego powietrza i podczas opadania stopniowo wyparowują lub sublimują. Z powierzchni widoczne są wówczas charakterystyczne smugi kończące się wysoko nad gruntem. Praecipitatio odnosi się do sytuacji, w której opad rzeczywiście dociera do powierzchni. Już samo porównanie virga i praecipitatio pokazuje, dlaczego te określenia należą do osobnej grupy. Nie opisują kształtu głównej chmury, lecz zachowanie hydrometeorów wypadających z jej wnętrza. Cavum to wyraźny, często zaokrąglony lub wydłużony otwór powstający w cienkiej warstwie chmury. W niektórych przypadkach poniżej otworu mogą pojawić się smugi kryształków lodu. Struktura bywa szczególnie efektowna w Altocumulus i Cirrocumulus. Fluctus wiąże się z falami powstającymi na granicy warstw powietrza o różnej prędkości. Charakterystyczne są powtarzające się, zawijające grzbiety przypominające fale morskie. Ich obecność może ujawniać silne ścinanie wiatru i rozwój niestabilności na granicy dwóch przepływów. Asperitas wyróżnia się silnie pofałdowaną, chaotyczną dolną powierzchnią warstwy chmurowej, która może sprawiać wrażenie obserwowanej od spodu wzburzonej powierzchni morza. Wygląda niekiedy bardzo dramatycznie, choć sama obecność asperitas nie oznacza występowania niebezpiecznej burzy przy powierzchni. Pileus jest niewielką, gładką chmurą tworzącą się ponad szybko rosnącym wierzchołkiem chmury konwekcyjnej. Przypomina czapeczkę lub soczewkę. Powstaje wtedy, gdy silny prąd wznoszący wypycha ku górze wilgotną warstwę znajdującą się nad rozwijającą się chmurą, powodując jej ochłodzenie i kondensację. Velum tworzy szerszą zasłonę lub warstwę związaną z rozwijającą się chmurą konwekcyjną i może częściowo przylegać do jej górnych partii. Arcus pojawia się w przedniej części niektórych silnie rozwiniętych chmur konwekcyjnych. Może przyjmować postać rozległego wału lub charakterystycznego obniżenia związanego z przepływem chłodnego powietrza wypływającego spod burzy. Tuba jest zwisającą z podstawy chmury kolumną lub lejkiem związanym z wirującym ruchem powietrza. Samo rozpoznanie tuba nie oznacza jeszcze, że wir osiąga powierzchnię. Jeżeli dochodzi do kontaktu z gruntem i powstaje odpowiednio rozwinięta cyrkulacja, sytuacja może odpowiadać trąbie powietrznej. Incus opisuje kowadło rozwiniętego Cumulonimbus. Górna część potężnego prądu wznoszącego dociera w pobliże stabilnej warstwy tropopauzy, gdzie dalszy rozwój pionowy zostaje ograniczony i chmura zaczyna rozprzestrzeniać się poziomo. Murus, czyli chmura ścienna, może występować pod częścią podstawy Cumulonimbus i jest związana z obszarem silnego dopływu powietrza do burzy. Cauda może przyjmować postać wydłużonego, niskiego pasma chmur prowadzącego w stronę murus, natomiast flumen jest większym pasmem chmur związanych z dopływem wilgotnego powietrza do burzy. Pannus obejmuje poszarpane fragmenty chmur znajdujące się poniżej głównej warstwy, często w wilgotnym powietrzu związanym z opadem. Mogą pojawiać się między innymi przy Nimbostratus, Altostratus, Cumulus czy Cumulonimbus. Ta różnorodność pokazuje, dlaczego wrzucenie wszystkich nazw do jednej kategorii prowadziłoby do chaosu. Mamma opisuje strukturę zwisającą z chmury, virga zachowanie opadu, pileus dodatkową chmurę rozwijającą się nad konwekcją, a arcus strukturę związaną z przepływem powietrza w pobliżu burzy. Wszystkie należą do dodatkowego poziomu opisu, ale nie oznaczają tego samego rodzaju zjawiska.
Dlaczego nie każda nazwa może występować przy każdym rodzaju chmury?
Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że skoro translucidus opisuje przejrzystość, undulatus falowanie, a mamma charakterystyczne wypukłości, można po prostu dodawać te określenia do dowolnego rodzaju, jeżeli obserwowany kształt wygląda podobnie. Klasyfikacja jest jednak bardziej precyzyjna. Każdy rodzaj chmury powstaje i rozwija się w określonym zakresie warunków fizycznych. Różni się wysokością, składem, organizacją, rozwojem pionowym, wielkością elementów oraz dominującymi procesami. Niektóre cechy mogą więc pojawiać się tylko w określonych rodzajach, ponieważ wymagają struktury, której inne chmury zwyczajnie nie posiadają. Przykładem jest uncinus. Charakterystyczne haczykowate zakończenia rozwijają się w obrębie Cirrus i są związane z zachowaniem kryształków lodu oraz różnicami ruchu na wysokości. Nie ma więc Stratus uncinus, ponieważ fizyczna budowa niskiej jednolitej warstwy Stratus nie odpowiada cechom definiującym ten gatunek. Podobnie humilis, mediocris i congestus opisują stopień rozwoju chmur Cumulus. Nie można przenieść tych nazw na Altocumulus, nawet jeśli pojedyncze elementy wydają się bardziej lub mniej rozbudowane pionowo. W przypadku Altocumulus stosuje się inne kryteria i inne gatunki. Translucidus ma sens tylko przy rodzajach, w których stopień przejrzystości rozległej warstwy lub ławicy stanowi cechę klasyfikacyjną. Dlatego występuje przy Altocumulus, Altostratus, Stratocumulus i Stratus, ale nie przy Cumulonimbus. Z kolei incus jest związany z zaawansowanym rozwojem Cumulonimbus. Kowadło powstaje w wyniku rozprzestrzeniania się górnej części burzy w pobliżu tropopauzy. Niski Stratus nie posiada mechanizmu, który pozwalałby utworzyć taką strukturę, dlatego Stratus incus nie istnieje. Równie ważne jest rozróżnienie pomiędzy podobnym wyglądem a formalnym kryterium klasyfikacji. Chmura może przypominać określoną strukturę, ale jeśli nie spełnia warunków przypisanych danemu rodzajowi albo danej formie, nie należy automatycznie nadawać jej tej nazwy. Klasyfikacja jest więc systemem dopuszczalnych połączeń, a nie zbiorem luźnych słów opisowych. Dzięki temu obserwacje wykonane w różnych częściach świata mogą być zapisywane w porównywalny sposób.
Jak czytać tabelę klasyfikacji chmur?
Najłatwiej korzystać z tabeli poziomo, rozpoczynając od pierwszej kolumny. Najpierw wybieramy rodzaj chmury. Dopiero wtedy sprawdzamy, jakie gatunki, odmiany oraz dodatkowe formy mogą występować w jego obrębie. Jeżeli rozpoznaliśmy Cirrus, w kolumnie gatunków znajdziemy między innymi fibratus, uncinus, spissatus, castellanus oraz floccus. W kolejnym kroku możemy sprawdzić odmiany dopuszczalne dla Cirrus, takie jak intortus, radiatus, vertebratus i duplicatus. Następnie zwracamy uwagę na ewentualne dodatkowe cechy, między innymi mamma lub fluctus. Przy Cirrocumulus zestaw jest już inny. Do gatunków należą stratiformis, lenticularis, castellanus i floccus, natomiast odmiany obejmują undulatus i lacunosus. Jako dodatkowe zjawiska mogą występować między innymi virga, mamma oraz cavum. Cirrostratus posiada gatunki fibratus i nebulosus, a w obrębie odmian można spotkać duplicatus oraz undulatus. Sam ten przykład pokazuje, że tabeli nie należy czytać pionowo jako listy nazw, które można dowolnie zastosować do wszystkich chmur. Altocumulus należy do najbardziej rozbudowanych rodzajów pod względem szczegółowej klasyfikacji. Może występować jako stratiformis, lenticularis, castellanus, floccus lub volutus, a jego odmiany obejmują między innymi translucidus, perlucidus, opacus, duplicatus, undulatus, radiatus oraz lacunosus. Dodatkowo mogą pojawiać się virga, mamma, cavum, fluctus czy asperitas. Altostratus wymaga szczególnej uwagi, ponieważ nie posiada wyróżnionych gatunków. Może natomiast występować w odmianach translucidus, opacus, duplicatus, undulatus i radiatus. Mogą mu towarzyszyć między innymi virga, praecipitatio, pannus i mamma. Stratocumulus ma gatunki stratiformis, lenticularis, castellanus, floccus i volutus oraz bogaty zestaw odmian związanych z przejrzystością i organizacją warstwy. Przy nim również mogą występować różne formy dodatkowe. Stratus posiada gatunki nebulosus i fractus, natomiast wśród jego odmian znajdują się opacus, translucidus oraz undulatus. Cumulus rozpoznajemy w gatunkach humilis, mediocris, congestus i fractus. Jego zestaw odmian jest znacznie skromniejszy, natomiast bogata może być grupa zjawisk i chmur dodatkowych, szczególnie przy bardziej rozwiniętej konwekcji. Nimbostratus nie posiada gatunków ani odmian w tym systemie. Nie oznacza to, że wszystkie chmury Nimbostratus wyglądają identycznie. Oznacza jedynie, że ich różnice nie zostały uporządkowane na tych poziomach klasyfikacyjnych. Mogą natomiast występować przy nich praecipitatio, virga czy pannus. Cumulonimbus ma dwa gatunki, calvus i capillatus, nie posiada natomiast odmian. Za to lista dodatkowych struktur jest bardzo rozbudowana, ponieważ rozwinięta chmura burzowa może wytwarzać wiele wyraźnych elementów związanych z konwekcją, opadem i organizacją przepływu. Tabela powinna być zatem traktowana jak mapa zależności. Nie służy do wybierania dowolnego określenia, które wizualnie wydaje się pasować, lecz do sprawdzania, jakie nazwy są prawidłowe dla wcześniej rozpoznanego rodzaju. Ważna jest przy tym jedna korekta klasyfikacyjna: Altostratus nie posiada gatunków. Określenia translucidus, opacus, duplicatus, undulatus i radiatus należą w jego przypadku do odmian. Jeżeli zbiorcza tabela ma być materiałem referencyjnym Atlasu, warto pozostawić kolumnę „Gatunki” przy Altostratus pustą lub oznaczoną kreską, a wymienione nazwy zachować wyłącznie w kolumnie „Odmiany”.
Jak korzystać z klasyfikacji podczas obserwacji nieba?
Klasyfikacja staje się najciekawsza wtedy, gdy przestaje być jedynie tabelą nazw i zaczyna służyć do rzeczywistej obserwacji atmosfery. Najlepszą metodą nie jest próba natychmiastowego nadania pełnej nazwy, lecz stopniowe analizowanie chmury od cech ogólnych do szczegółowych. Najpierw warto spojrzeć na całe niebo. Czy obserwowana struktura ma charakter włóknisty, warstwowy, kłębiasty czy silnie rozbudowany pionowo? Czy składa się z bardzo drobnych elementów, czy z dużych mas chmurowych? Czy jej podstawa jest niska i jednolita, czy wyraźnie oddzielona od powierzchni? Czy chmura zajmuje jedynie niewielką część nieba, czy tworzy rozległą pokrywę? Takie pytania pomagają wybrać rodzaj. Następnie można przyjrzeć się kształtowi bardziej szczegółowo. Jeżeli rozpoznaliśmy Cirrus, warto sprawdzić, czy włókna są proste i delikatne, zakończone haczykami, bardziej gęste, czy może pojawiają się niewielkie kłaczki. Jeżeli mamy Altocumulus, zwracamy uwagę na organizację elementów, występowanie soczewkowatych form, wieżyczek czy rozległej warstwy. Po określeniu gatunku można przejść do odmiany. Tutaj pytania są inne. Czy przez warstwę widać położenie Słońca? Czy elementy są oddzielone wyraźnymi prześwitami? Czy występują dwie nakładające się warstwy? Czy chmury tworzą fale? Czy układają się w pasma zbiegające się perspektywicznie ku horyzontowi? Na końcu obserwujemy dodatkowe struktury. Czy z podstawy wypada opad? Jeżeli tak, czy dociera do powierzchni, czy zanika wysoko nad ziemią? Czy pod chmurą występują charakterystyczne wypukłości mamma? Czy nad rosnącym Cumulus rozwija się pileus? Czy przy podstawie burzy pojawia się arcus, tuba albo murus? Taki sposób obserwacji ma jeszcze jedną zaletę. Ogranicza ryzyko pomylenia efektownej cechy dodatkowej z główną chmurą. Jeżeli pod Cumulonimbus widzimy arcus, głównym rodzajem nadal pozostaje Cumulonimbus. Arcus dostarcza dodatkowej informacji o strukturze związanej z przepływem w pobliżu burzy, ale nie zastępuje nazwy rodzaju. Warto również obserwować chmurę przez kilka lub kilkanaście minut, ponieważ niektóre cechy stają się czytelne dopiero w czasie. Duplicatus może ujawnić się dzięki odmiennemu ruchowi dwóch warstw. Virga staje się łatwiejsza do rozpoznania, kiedy można śledzić stopniowe zanikanie smug opadowych. Rozwijający się Cumulus może przejść od humilis przez bardziej rozbudowane formy aż do congestus, pokazując, że klasyfikacja opisuje dynamiczną atmosferę, a nie nieruchome obiekty. Pomocne jest także porównywanie różnych fragmentów nieba. Perspektywa potrafi silnie zmieniać wygląd chmur. Element znajdujący się blisko horyzontu może wyglądać na znacznie bardziej spłaszczony, pasma mogą pozornie się zbiegać, a dwie warstwy na różnych wysokościach mogą z perspektywy obserwatora nakładać się na siebie. Dlatego dobre rozpoznanie nie polega na znalezieniu jednego szczegółu pasującego do nazwy. Polega na złożeniu kilku zgodnych cech w jeden obraz.
Klasyfikacja a kolejne karty Atlasu Chmur
W kolejnych częściach Atlasu Chmur poszczególne nazwy są rozwijane znacznie szerzej. Jedna karta może koncentrować się na konkretnym gatunku, inna na odmianie, a jeszcze inna na formie specjalnej lub zjawisku towarzyszącym. Właśnie dlatego wraz z rozwojem serii pojawia się coraz więcej terminów, których nie należy traktować jako równorzędnych. Zbiorcza tabela nie zastępuje poszczególnych części Atlasu Chmur. Pełni inną funkcję – pokazuje zależności pomiędzy nazwami, które w kolejnych materiałach Atlasu poznajemy znacznie dokładniej. Dzięki temu materiał poświęcony Translucidus można od razu umieścić w odpowiednim miejscu całego systemu. Wiemy, że nie jest to osobny rodzaj chmury ani gatunek, lecz odmiana odnosząca się do przejrzystości określonych rodzajów zachmurzenia. Podobnie Opacus otrzymuje właściwy kontekst. Jego nazwa nie tworzy nowego rodzaju. Informuje o nieprzezroczystości warstwy i może być stosowana tylko przy tych rodzajach chmur, dla których odmiana ta jest przewidziana. Duplicatus nie oznacza z kolei konkretnej wysokości czy składu chmury. Informuje o występowaniu dwóch lub większej liczby warstw albo płatów tego samego rodzaju na nieco różnych poziomach. Gdy w Atlasie pojawi się mamma, od razu wiadomo, że zmieniamy kategorię. Nie jest to kolejna odmiana po translucidus czy duplicatus, lecz dodatkowa cecha chmury. To samo dotyczy virga, pileus, arcus czy tuba. Taki system pozwala rozwijać Atlas praktycznie bez ograniczeń, nie tracąc przy tym porządku. Każda nowa karta ma swoje miejsce w większej strukturze, a czytelnik może łatwo sprawdzić, czy poznawane określenie jest rodzajem, gatunkiem, odmianą czy dodatkowym elementem. Zbiorcza klasyfikacja jest więc czymś w rodzaju mapy Atlasu. Szczegółowe materiały pokazują pojedyncze obszary, natomiast tabela ujawnia, jak są ze sobą połączone.
Po co potrzebna jest zbiorcza klasyfikacja?
Im dokładniej obserwujemy chmury, tym szybciej prosty podział na Cirrus, Stratus czy Cumulus przestaje wystarczać. Dwie chmury należące do tego samego rodzaju mogą wyglądać zupełnie inaczej, a podobnie wyglądająca dodatkowa struktura może pojawić się przy kilku różnych rodzajach. Bez uporządkowania terminów łatwo pomylić poziomy klasyfikacji. Zbiorcza tabela nie ma więc ponownie opisywać całego Atlasu. Jej wartość polega na możliwości szybkiego sprawdzenia zależności. Jeżeli pojawia się nazwa fibratus, można ustalić, że jest gatunkiem i sprawdzić, przy których rodzajach występuje. Jeżeli spotykamy translucidus, od razu wiadomo, że chodzi o odmianę związaną z przejrzystością. Mamma prowadzi do kategorii form dodatkowych, a virga do zjawiska związanego z opadem zanikającym przed powierzchnią. Tabela pomaga również wychwytywać błędne połączenia nazw. Jeżeli ktoś użyje określenia Cumulonimbus translucidus, można szybko sprawdzić, że taka odmiana nie jest przewidziana dla Cumulonimbus. Podobnie Stratus uncinus czy Nimbostratus duplicatus nie są prawidłowymi kombinacjami klasyfikacyjnymi. Dzięki temu materiał może pełnić jednocześnie funkcję edukacyjną i praktyczną. Początkujący obserwator dostaje prostą mapę nazw, natomiast osoba znająca już podstawowe rodzaje może wykorzystać ją jako szybkie narzędzie referencyjne podczas dalszego poznawania Atlasu. Co szczególnie ważne, klasyfikacja pokazuje również granice tego systemu. Nie każda obserwowana właściwość chmury musi mieć osobną nazwę, nie każdy rodzaj posiada gatunki, nie każdy gatunek występuje z każdą odmianą, a dodatkowa struktura nie zmienia automatycznie klasyfikacji głównej chmury. Dzięki temu chmury przestają być katalogiem izolowanych nazw, a zaczynają tworzyć uporządkowany system zależności.
Podsumowanie
Im dalej rozwija się Atlas Chmur, tym więcej pojawia się określeń opisujących coraz subtelniejsze różnice pomiędzy obserwowanymi strukturami. Bez znajomości hierarchii łatwo wtedy uznać fibratus, translucidus, mamma i virga za nazwy tego samego rodzaju. Tymczasem każda z nich odpowiada na zupełnie inne pytanie dotyczące chmury i zajmuje własne miejsce w uporządkowanym systemie klasyfikacji. Podstawą pozostaje zawsze rodzaj. Gatunek pozwala dokładniej określić charakterystyczną postać chmury, odmiana opisuje dodatkowe właściwości jej wyglądu lub organizacji, natomiast formy specjalne i zjawiska towarzyszące pokazują struktury oraz procesy rozwijające się razem z główną chmurą. Największa wartość klasyfikacji ujawnia się nie podczas zapamiętywania łacińskich nazw, lecz podczas obserwacji nieba. Pozwala przejść od ogólnego rozpoznania do coraz dokładniejszego opisu, jednocześnie pokazując, które połączenia są prawidłowe i dlaczego nie można dowolnie przypisywać każdej nazwy do każdego rodzaju. Za nami jest już spora część Atlasu Chmur i wiele różnych rodzajów, gatunków oraz odmian zostało już omówionych znacznie dokładniej. Jednocześnie Atlas wciąż nie jest zamknięty, ponieważ przed nami pozostają jeszcze 22 kolejne chmury i struktury, które stopniowo będą uzupełniały cały system oraz rozwijały następne pojęcia pojawiające się w klasyfikacji. Zbiorcza klasyfikacja porządkuje więc nie tylko to, co zostało już przedstawione, ale również przygotowuje miejsce dla kolejnych części Atlasu. Nie zastępuje szczegółowych materiałów poświęconych poszczególnym chmurom, lecz łączy je w jeden spójny system. Dzięki niej kolejne określenia nie są osobnymi terminami do zapamiętania, ale elementami większej układanki, w której każda nazwa ma określone znaczenie, własną funkcję i właściwe miejsce.
